Shveytsarlar qanday qilib tartibga amal qilishadi: “Kayerda yahshi yig’ishtirishsa, shu erda tozadir”.

Bizni ko’chalar tozaligi hayratlantiradi, va eski maqolda “Yig’ishtirayotgan joyda toza emas, ifloslantirilmayotgan joyda toza” deb aytilsa ham, bu hozirgi vaqtda unchalik zamonaviy emas. Hech kimga sir emaski, bugun oziq-ovqat va maishiy mollarni marketingi, ifloslanish hajmiga juda ta’sir qiladi, va sayyoradagi hozirgi ko’p joylar tozalikni hunuk saviyasi bilan hayratlantiradi, lekin hozirda boshqa maqol dolzarbdir: “Did bilan yig’ishtirishni bilgan joyda tozadir”. 

Shveytsariyada bo’lib, siz mamlakatni shaharlar va qishloqlarini tozaligi bilan hayratlanasiz, lekin biz odatda natijani ko’ramiz, bunga erishishga yordam bergan jarayonni emas. chiqindini saralash tizimi, boshqa davlatlarda amaliyot qilinayotgan bo’lsa, Shveytsariyada absolyut chek-chegarasigacha olib borilgan. Deyarli bemanilikgacha. Lekin natijasi!.. Barcha saralash mumkin bo’lgan narsani saralaydi. Bu tizim istisnoni bilmaydi – hamma chiqindini turli konteynerlarga joylashtirishlari shart. Bu to’laqon demokratiya, u yerda barcha ishtirok etadi. Va bu yerda demokratiya yo’qdir, hech kimni e’tirozlari va muhokamalari qabul qilinmaydi: rozi bo’lmasen – jarima to’la. Musorni utilizatsiya qilishga yondashish faqat Helvetik Konfederatsiyasida mumkin. Mentalitet shunday. Hammaga tozalikda yashash yoqadi.

Siz boy ekanligiz, sizni qonun oldida ulug’lamaydi. Ko’pincha shunday fuqarolarni ko’rish mumkinki,  Porschedan tushib, hech qanday hijolatliksiz bo’sh shishalarni tushiradi tara qabul qilish joyiga. Shveytsariya topshirilayotgan shishalarni soni bo’yicha dunyoda etakchidir – tarani 90%dan ziyodi oynani ikkilamchi qayta ishlash zavodlariga qaytariladi. Ishlatilgan oynani qabul qilsh va qayta ishlash bo’yicha dastur 1972 yilda boshlangan va hozirgacha ham muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Faqatgina bir nechta pivo shishalarini magazinga qaytarib, o’zining garovini qaytarish mumkin. Qolgan hollarda, shishalarni topshirayotganlar, buning evaziga hech narsa olishmaydi. Lekin shu bilan ular qoppoqlarini yechishi, shisha va bankalarni oynasini rangi bo’yicha saralashlari kerak bo’ladi. Oq, jigar rang, yashil – alohida.

Qogozdan ko’ra karton alohida qayta ishlanadi (kartonni qayta ishlash qimmatroq turadi), shuning uchun fuqarolardan ularni bir-biridan alohida topshirish talab qilinadi. Mamlakatda chop etilayotgan mahsulotni uchdan biri, ikkilamchi homashyo punktlariga qaytadi. Hechkim ishlatilgan batareykalarni chiqindiga tashlab yuborish fikriga bormagan. Shuning uchun, Shveytsariyadagi sotilayotgan batareykalarni 60% qaytarilib beriladi va chiqindi paqiriga tashlanib yuborilmaydi. PET-shishalari alohida topshiriladi, alohida- eski elektr jihozlari va maishiy texnika, alohida – qurilish chiqindisi, alohida – kunduzgi yorug’lik lampalari, alohia – konserva bankalari (topshirayotganlar o’zlari mustaqil ravishda tunikani presslashlari kerak magnitli press yordamida), alohida hayvonlar jasadlari (buning uchun to’lash kerak, lekin ularni ko’mish taqiqlanadi), alohida – o’simlik yog’ini qoldiqlari, alohida – moshina moyini qoldiqlari (shahsiy avtomobilda moyni almashtirish taqiqlanadi – sizning o’rningizga texnik stantsiyada 50 frankga qilib berishadi).  Ro’yhatni o’zidan qo’rqib ketasan.

Buni qilmaslik ham mumkin, hammasini chiqindi paqiriga tashlash kerak, deb aytisiz. Mumkin. Lekin unda soliqga hona vayron bo’lasiz, u har bir kilogram chiqindiga olinadi. 

Har mir chiqindi chelagiga marka yopishtiriladi, soliq to’langani haqida. Besh kilo chiqindini tashlab yuborish 2-3 frank turadi (narhi regionga qaram turli bo’ladi). Shuning uchun, ko’pchilik mahalliy aholisi, ikkilamchi mahsulot qabul qilish punktiga ilojisi bor narsani olib boradi, qaerdadir eski kompyuterni berib yuboradi yoki eski bolalr aravachasini berib yuborish hech narsa emas.

Hattoki bo’rtib yuborilgan misol bor, choy paketchasini qanday qilib to’g’ri yashlashni: etiketkasini – kartonga, paketcha o’zini eski qog’ozga, shamasini – kompo’stga, qisqichni – eski metallga, ipchasini esa – belgilangan chiqindi chelagiga. Buni hazil deb aytish mumkin edi.. lekin Shveytsariyada emas.

Shunday uddabironlar ham bo’lganki, ular markani yopishtirmasdan chiqindilardan halos bolishga harakat qilgan. Lekin bundaylarga ham chora topildi – chiqindilar politsiyasi. Mutaxasislar zamonaviy texnologiyalar yordamida, noto’g’ri joyda yoki soliq to’lovisiz chiqindilarni tahlil qilishadi – qoyidabuzarni topishadi va jarima solishadi.

Jarimalar katta. Yangi Tsyurih gazetasi shunday voqea haqida yozgan, odam yo’lda ishga ketayotib, avtomoshina oynasidan uy chiqindilarini qog’ozli kopchalarda tashlab yuborgan. Politsiya uni topdi. Qoidabuzarni topishdi va jarima soldi: 6000 frank chiqindini utilizatsiyasi va trassani tozalash uchun, 3000 frank qonunni buzgani uchun va 530 frnak sud harajatlari. Jami, 9530 frank qilig’i uchun. Bu shveytsariyalik o’lchamlar bo’yicha juda kattiq jazo chorasi, chunki har bitta odam muhabbat bilan rappenni hisoblaydi. Mentalitet shunday.

80-chi yillarda, chiqindilarni belgilash faqatgina mamlakatni janubiy sharqida bo’lganda, chiqindili sayyohlik hodisalari tarqalgan. Dam olish kunlariga odamlar o’z oilalarini olishgan, hafta davomida to’plangan chiqindilar bilan bagajniklarini to’ldirishgan va davlatni boshqa qismiga piknikga ketishgan.   

Va davlat bo’yicha sayohat qilishgan va chiqindilarni bepulga tashlab yuborishgan. Tsyurihni o’ziga kuniga 3000 tonnadan ortiq “yashirin” chelaklar chiqindilar bilan olib kelishgan. Shuning uchun barcha tuman va quyi palatalarga chiqindilarga boj to’lashni kiritishgan.

XX asrni 80-chi yillarida Shveytsariyadagi ekologik holat achinarli edi – barcha daryo va ko’llar fosfat va nitratlar bilan ifloslangan, yerlar – og’ir metallar bilan, biohillik borgan sari kamaygan, o’sayotgan iste’mol jamiyat esa chiqindini katta miqdorini ishlab chiqargan. Tez fursatda aholi o’zining chiqindilaridan, ishlab chiqarish va qishloq-ho’jalik ifloslanishlardan nafasi qaytish boshlandi. Bunday kichkina hududda keng maydonlar bo’lmagan, u erga chiqindilarni tashlab, esdan chiqarish uchun. Shunda yangi ekoligik siyosatni ishlab chiqarish savoli tug’ildi, va uni pedantlik bilan amalga oshirishni boshlashdi. Bunga ikkita o’n yillik ketdi, lekin natijasi barcha kutishlarni oqladi. Shveytsariya hozir – dunyoni eng ekologik mamlakatlaridan biri, rivojlangan jamoat transporti va toza tog’ havosi bilan. Istalgan ko’ldan, va albatta krandan qo’rqmasdan suv ichish mumkin.

Muvaffaqiyatni sababi nimada? Sababi shundaki, davlat – bu ular. Shveytsarlar o’ziga o’zining davlatini yig’ishtirish vazifasini yuklashgan, va muvaffaqiyat qozonishgan. Qolgani esa faqatgina vaqtni talab etgan. Hulosa oson… odamlar hohlashdi – odamlar bajardi!