10ta qadimiy sirli artefaktlar, ular tarihiy voqealarga nigohni o’zgartirgan.

Pasha orolidagi moai haykallari haqida ko’pchilik odam bilsada, Pasha oroli bilan bo’g’liq boshqa sirlari haqida odatda hech qaerda aytilmaydi. “Rongorongo” mazkur hududni oldingi aholisini iyeroglifik yozmasi bo’lgan. Rongorongoda shunisi ajablanarliki, ko’shni orollar halqlaridan hech qaysinisida o’sha paytda yozma ishlatilmagan. 

Bu qadimiy yozmada (uning yoshini hattoki aniqlasholishmadi ham) birinchi marotaba XVIII asrda bilishgan, lekin rongorongoda yozilgan ko’plab tahtachalar, afsuski, yo’q qilib yuborilgan, ilk yevropalik kolonizatorlar tilni taqiqlab qo’yishgani tufayli, yaqin oroldagilarni til bilan bog’liq tomirlari uchun.

M.a. II asr ohirida grek geografi va yozuvchisi Pavsaniy shu haqida yozgan ediki, 4-500 yillardan avval (turli tarjimalar uchraydi) katta Helike shahrini qudratli yer silkinishi vayron qilgan, tsunami esa bundan so’ng qachonladir gullab yashayotgan shahar qoldiqlarini yuvib ketgan. Aheylik ittifoqini qachonlardir poytaxti bo’lgan shahar, dengiz hudosi Poseydonga bag’ishlangan, sig’inish markazi bo’lgan. 

Qadimiy grek yozmalari davridan bu shahar haqida hech qanday eslatma bo’lmagan, shu paytgachaki, 1861 yilda arheolog bronzali tanga topmaguncha, Poseydon boshini gravirovkasi bilan. 2001 yilda bir juft arheologlari Helike vayronalarini topishdi, sohildagi loy va shag’al ostidan, hozir esa qazilmalarni boshlash rejalashtirilmoqda, afsonaviy Atlantida bo’lishi mumkin bo’lgan narsani.

Shimoliy Yevropani botqoq va botqoqlangan yerlaridan yuzlab qadimiy murdalar topilgan.  Tanalarni ko’pchiligi hayratlantiradigan darajada yahshi saqlangan, ularni yoshi 2000da bo’lishiga qaramasdan. Bu tanalarni ko’pchiligida qiynoqlarni belgilari bor, bu esa qator tadqiqotchilarni tahmin qilishga undadi, marosimiy qurbonliklar natijasi ekanligiga.

Minoyetslar Tessey va Minotavr haqidagi afsona tufayli ko’proq tanilgan, aslida esa bu qachonlardir buyuk tsivilizatsiya bo’lganni botishi qiziqroq. Ko’plab tarihshunoslar Rim imperiyasi qulashini o’rgansa, Krit orolida yashagan minoyetslarni qulashi, kattaroq sirdir. Uch yarim ming yil avval, qo’shni orol Santorinidagi ulkan vulqonni otilishi bilan orol larzaga kelgan.   

Arheologlar tahtachalar topishgan, ular shuni ko’rsatdiki, minoyetslar vulqonni otilishidan keyin Kritda yana 50 yil davomida yashashda davom etishgan. Bundan so’ng nimaga yo’qilib ketganligi haqidagi nazariyalar turli, orolni qoplagan kuldan boshlab, hosilni nobud qilgan qurg’oqchilikgacha, va greklarni bostirib kelishi.

Har birimiz Stounhendj haqida eshitganmiz, lekin juda ozchilik Karnar toshlari haqida biladi. Bu 3000ta megalitlar, ular mukammal chiziq bo’lib teriladi, Frantsiya shimoliy-g’arbida, Bretani qirgo’qlaridan 12 kilometr uzoqda. Afsonalarda aytilishicha, buyuk sehrgar Merlin rim legion askarlarini kelishgan tosh qatorlariga aylantirgan.

Afsonaviy qaroqchi Robin Gudni izlash jarayonida tarihshunoslar bu rolga to’g’ri keladigan, ko’plab shahslarni topgan. Nomzodlardan biri yorkshirlik qonun qochog’i Robert Hud bo’lgan, Hobbihud yoki Veykfildlik Robert Hud deb ham tanilgan. Izlashlar shu bilan qiyinki, Robin Gud nomi ko’pchilik qochqinlar uchun nominal nom bo’lib qolgan. Hozirgacha hech kim bilmaydi, bu qaroqchi aslida kim bo’lganini.

Parfyanlar rim generali armiyasini mag’lub qilganidan so’ng, afsona bo’yicha, harbiy asirlaridan tashkil topgan katta bo’lmagan guruhi, sahroga ketgan va natijada 17 yildan so’ng Han qo’shinlari bilan o’rab olingan. I-chi asr hitoylik tarixshunosi Ban Gu hisobot yozgan, tahminan yuz kishilik ajoyib qo’shin bilan to’qnashuv haqida, ular rimlik qo’shinlar uchun noyob safda kurashgan. Oksfordlik tarixshunos, qadimgi yozuvlarni solishtirgan, va shuni ta’kidlaydiki, yo’qotilgan rim legion Gobi sahrosidan uzoq bo’lmagan joyda Likian nomli kichkina shaharga asos solishgan.

Bu qo’lyozma o’rta asr hujjatidir, noma’lum tilde yozilgan va yozuvni noma’lum tizimida. Yuz yildan ortiq vaqt davomida (manuskript pergamenti tahminan 1404-1438 yillarda qilingan, lekin kitob haqida olimlar 1912 yilda habar topishgan) odamlar yozmalar va manuskriptdagi rasmlarni tushinishga harakat qilishgan, lekin hozirgacha buni hatokki qisman qilishga erishilmagan. 

Butun qolgan qo’lyozmalardan olinadigan umumiy taasurot, shuni tahmin qilishga imkon beradiki, u farmakopeya bo’lgan bo’lishi mumkin. Lekin baribir, hattoki kitobdagi rasmlar yerda mavjud bo’lmagan narsalarni ko’rsatadi.

1990-chi yillarda g’arbiy Hitoyni Tarim daryosi basseynida, 2000-yillik mumiyolarni g’aroyib kashfiyoti sodir bo’lgan. Bu kashfiyotni eng ajablanarlisi shunda bo’ldiki, mumiyolarda och rangli sochlar va uzun burunlar bo’lgan, va ular yevropoid irqiga mansubligi. 1993 yilda DNK tahlili tasdiqladi, tanalarda yevropaliklar genetika mavjud ekanligini. Eramisdan avvalgi birinchi mingyillik sanasi bilan belgilanadigan qadimiy hitoylik matnlar, Hitoyda yevropalik yuz chehrali odamlar guruhi haqida qayd etiladi, lekin hech qayerda yozilmagan ular qaerdan kelib qolganini.

Inda vodiyini qadimgi tsivilizatsiyasi ma’lum bo’lgan qadimiy ma’lum tsivilizatsiyasidir, G’arbiy Hindistondan Avg’onistongacha bo’lgan hududda yashagan, uni aholisi esa 5 milliondan ortig’ini tashkil qiladi. Uning to’satdan barbod va yo’q bo’lib ketishi miqiyosini hozirgacha tasavvur qilish qiyin.

Inda odamlari gigiyenik rivojlangan madaniyati bo’lgan, u juda murakkab kanalizatsiya tizimini qo’llagan va hammomlar qurgan. Hozirgi kungacha yod armiyalar tajovuzini ham boshqa mo’jarolarni ham arheologik isbotlari topilmagan. Hech kim bilmaydi, bu tsivilizatsiya qayerga yo’q bo’lib ketganini.