10ta notanish SSSR avtomobillari, mahalliy avtoprom haqida tushunchani o’zgartiradigan

Bu moshina seriyali ishlab chiqarilishi uchun barcha imkoniyatlarga ega edi. U 1989 yilda ishlab chiqarilgan edi. Avtomobil to’rtjoyli jeep sifatida rejalashtirilayotgan edi. Moshina o’zining mustahkamlangan po’latli karkasi, ajraladigan himoya panellari bilan ajralib turar edi, ular o’z navbatida ta’mirlash ishlarini yengillashtirgan. Salondagi o’rindiqlar yoyilar edi, katta karavotni tashkil qilib. Afsuski, avtomobil kontseptini muhandislar komissiyasi ma’qullamadi.

1989 yilni boshqa sovet avtomobili kontsepti, ixcham avtomobil bo’lib e’tirof etilgan. Uning maksimal tezligi 150 km/s ni tashkil qilgan. Yoqilg’i sarfi 100 km yo’lga 6 litrga yaqin. Moshina bort kompyuteriga ega edi, podveskani boshqaradigan. Moshina ko’p joy egallamagan, shuning uchun ham shu nomini olgan.  O’sha paytdagi Tokiodagi avtosalonda, “Kompakt” beshinchi o’rindi egalla olgan, namoyish qilingan 30tani ichida. Loyihaga nuqtani tarqalib ketgan SSSR qo’ygan.

Sovet ittifoqida kommunizm qurilayotgani, u yerda sportkarlar qurilmagan degani emas. ZISda 7tadan kam bo’lmagan dadil modellar yaratilgan edi. Ularni ichida eng diqqatga sazovori ZIS-112 bo’ldi. Moshina kutilmaganda juda zamonaviy va hattoki o’ziga hos bo’ldi. Afsuski, avtomobil uzunligi 6 metrga teng edi, va shu sababli poygachilar o’rtasida ZIS-112 eng populyar moshina bo’lmagan. Moshina 3 tonnadan ozroq vaznga ega bo’lgan. Bunda burilishlarga kirish oliftaga katta muammo bo’lgan, lekin tekkiz yo’lda moshina mo’jizalar qilgan!

Mazkur avtomobil hali 1964 yilda paydo bo’lgan. Avtomobil juda odatlanmagan kupe-kabriolet kuzovi bilan edi. “Moskvich” sedani 408 bilan ko’rinishi o’xshash bo’lishiga qaramasdan, “Turist” ko’plab farqlarga ega edi. Masalan, moshina yoqilg’ini elektron sochishi va 63 o.k. teng qudratliroq dvigatel bilan maqtanishi mumkin edi. Bunda maksimal tezlik 130 km/s ga teng edi. Afsuski, modelga yashil chiroq berishmadi, chunki barcha ishlab chiqarish quvvatlarini “klassik” 408 modelga sarflashgan.

“Oxta” avtomobili, keng iste’molli sovet avtomobili bo’lishi rejalashtirilgan. Bu “iste’mol” sifatlarini yahxshilash uchun, moshina 7ta odam joylashishiga mo’ljallangan edi! Model Leningradda terilgan. Uning asosiy hususiyati salon-transformer edi, u osonlik bilan ishchan va tushlik doirasiga aylanishi mumkin edi. 180 gradusga hattoki oldi o’rindig’ini burish mumkin edi, o’rta qatorini esa stolga. Moshinada oldi bamperdan ajralmas, juda qiziqarli faralari bor edi. Afsuski, SSSRni tarqalib ketishi va keyingi “og’ir 90-chilar” bu mahalliy muhandislarni dadil loyihasiga chek qo’ydi.

Vakolatli sinfga oid, haqiqatdan ham sifatli avtomobil yaratish uchun, mamlakatni hukumat a’zolari uchun, zavod bir nechta analogik chet el modellarini sotib oldi. Moshina qudratli V-8 dvigateliga ega bo’ldi, shu paytda qandaydir 10 soniya ichida moshinani 100 km/s gacha tezlashgan. Qiziqarli tafsiloti bo’lib, 10 dinamikli akustik tizim bo’lgan, u 80-chi yillarni ohirida (moshina yaratilayotganda) kompakt-disklarni o’qiy olgan. Moshina ikkita nusxada yaratilgan, lekin Gorbachyovga u yoqmagan.

80-chi yillar ohirida sovet korhonalari konstruktor va muhandislari juda “kutilmagan” hulosaga kelishdi – chiqarilayotgan “moskvich” modelli qaytmas darajada eskirgan va chet el analoglariga nisbatan hamma tomonlama ortda qolgan, tehnik va dizayn jihatdan. Aynan o’sha paytda “Moskvichni” printsipial yangi modellari yaratila boshlandi, shular qatorida “Moskvich-2139” Arbat ham.

Afsuski, eng yaxshi “Moskvich” ustidan ish, tarihda SSSR bilan birga barbod bo’lgan.

SSSRda og’ir yuk moshinalarni keng ishlatilishi, ekologiyaga ta’sir qila boshladi, ayniqsa yirik shaharlarda. Shuning uchun, hali 70-chi yillarda VAZ muhandislari ixcham elektromobil-yuk moshina ustidan ish bo’shlagan, shahar sharoyitidagi mayda va o’rta yuk tashish uchun. Bu moshinada ko’plab innovatsion g’oyalar amalga oshirilgan edi, masalan, etil spirtidagi isitkich va trubalardan fotoalyumin karkas. Afsuski, o’ta ishonchsiz bo’lib chiqdi va barcha uchta sinovni barbod qilgan.

Mutloq aql bovar qilmas avtobus shinamlikni yuqori saviyasi bilan, bu birinchi o’rinda aqlbovar qilmas salonni sifatli ishlovida ifoda topgan. 1967 yilda Nitsadagi avtobuslar ko’rgazmasida, sovet konstruktorlarini ishi 12ta mukofot olgan! Lekin bu loyihani amalga oshirish uchun davlat mablag’ topa olmadi, natijada avtobus seriyali ishlab chiqarishga tushmay qoldi. Moshinani faqat KGB, tez yordam va televideniyeni maxsus buyurtmasi bilan qilishgan.

1985 yilda Minskda, MAZ zavodida og’ir yuk moshinasi MAZ-2000 ustidan ish boshlandi. O’shanda hech kimni hayoliga ham kelmagan, mazkur loyiha bunchalik omadli kelishini. Moshina, 30dan ortiq tehnologiyalarni patentlagan, yosh muhandislar guruhi tomonidan ishlab chiqarilgan edi. SSSR tarqalishidan so’ng, bu tehnologiyalar dunyoni yetakchi avto ishlab chiqaruvchilari tomonidan sotib olingan. Ularning katta qismi zamonaviy katta yukchilarida qo’llaniladi. MAZ-2000 konstruktorlari, o’zining yaratgani asosida, 80 tonnagacha tashib yura oladigan, modul avtopoezdlarni yaratish g’oyasi haqida jiddiy o’ylashgan. 1988 yilda moshina Parij avtosalonida namoyish qilingan, va u yerda buyuk tehnik yechim uchun oltin medal olgan.